जागतिक ओझोन दिन

 

जागतिक ओझोन दिन

 तारीख : दरवर्षी १६ सप्टेंबर रोजी साजरा केला जातो.
 स्थापना : संयुक्त राष्ट्र संघाने (UN) १९९४ मध्ये हा दिवस जाहीर केला.
 उद्देश :

• पृथ्वीवरील ओझोन थराचे संरक्षण करण्याचे महत्त्व पटवून देणे.
• ओझोन थरावर होणारे रासायनिक प्रदूषण (उदा. CFCs – Chlorofluorocarbons) टाळणे.
• हवामान बदल आणि जागतिक तापमानवाढ यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी लोकजागृती करणे.

 पार्श्वभूमी

ओझोन थर आपल्याला सूर्याच्या हानीकारक अल्ट्राव्हायोलेट किरणांपासून (UV rays) वाचवतो.
१९८७ मध्ये Montreal Protocol या कराराद्वारे CFCs व इतर हानिकारक वायूंवर नियंत्रण आणले गेले.

 २०२५ ची थीम

“Ozone for Life: 40 Years of Montreal Protocol”
 म्हणजेच ओझोनसाठी जीवन: माँट्रियल प्रोटोकॉलची ४० वर्षे.

 महत्त्व

1. ओझोन थराचे संरक्षण = मानवाचे आरोग्य + शेती + पर्यावरणाचे रक्षण.
2. ओझोन थर कमी झाल्यास कर्करोग, डोळ्यांचे आजार, पिकांचे नुकसान, तापमानवाढ अशा समस्या वाढतात.
3. विद्यार्थी, शेतकरी, उद्योगपती आणि सरकार यांनी एकत्र येऊन ओझोन रक्षणाची जबाबदारी घ्यायला हवी.

 शालेय परिपाठासाठी छोटा परिचय :
“आज १६ सप्टेंबर रोजी आपण जागतिक ओझोन दिन साजरा करतो. ओझोन थर आपल्याला सूर्याच्या हानिकारक किरणांपासून वाचवतो. हा थर सुरक्षित राहावा म्हणून आपण प्लास्टिक, CFCs, प्रदूषण कमी केले पाहिजे. ओझोन वाचवा म्हणजे जीवन वाचवा!”

 

  ओझोन म्हणजे काय?

• ओझोन ही ऑक्सिजनची एक विशेष स्वरूपातील वायू आहे.
• त्याचा रासायनिक सूत्र O₃ आहे.
• म्हणजेच त्यात तीन ऑक्सिजन अणू (atoms) असतात.
• तो फिकट निळसर रंगाचा वायू असून त्याला तीव्र वास येतो.

 ओझोन थर (Ozone Layer)

• पृथ्वीच्या वातावरणातील स्ट्रॅटोस्फियर (Stratosphere) या थरात ओझोन मोठ्या प्रमाणात आढळतो.
• हा थर पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून साधारण १० ते ५० किमी उंचीवर आहे.
• या थराला “ओझोन थर” म्हणतात.

ओझोन थराचे कार्य

• ओझोन थर सूर्यापासून येणाऱ्या हानिकारक अल्ट्राव्हायोलेट (UV) किरणांना शोषून घेतो.
• त्यामुळे मनुष्य, प्राणी, झाडे व शेती यांचे संरक्षण होते.
• जर हा थर कमी झाला तर :
• माणसांना त्वचारोग, कर्करोग, डोळ्यांचे आजार होऊ शकतात.
• पिकांचे नुकसान होते.
• पर्यावरणीय संतुलन बिघडते.

 ओझोन थराला धोका

• औद्योगिक वायू (CFCs – Chlorofluorocarbons, Halons, Nitrous oxide)
• रेफ्रिजरेटर, ए.सी., फ्रीज, स्प्रे यामधील रसायने
• प्रदूषण आणि कारखान्यातून निघणारे वायू

 ओझोन वाचवण्यासाठी उपाय

1. CFCs असलेली उत्पादने टाळणे.
2. प्रदूषण कमी करणे.
3. झाडे लावणे व पर्यावरणाचा समतोल राखणे.
4. पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान वापरणे.

“ओझोन हा आपल्या पृथ्वीचा संरक्षण कवच आहे. तो नसेल तर जीवन नष्ट होईल. म्हणूनच आपण सर्वांनी ओझोन वाचवणे हे आपले कर्तव्य आहे.”

 ओझोन थर – जीवनाचे रक्षण कवच

पृथ्वीवर जीवन टिकून राहण्यासाठी अनेक नैसर्गिक घटक महत्वाचे आहेत. सूर्यप्रकाश, हवा, पाणी, माती हे जीवनाला पोषक घटक आहेत. परंतु याच सूर्यप्रकाशात एक धोकादायक घटक लपलेला आहे – तो म्हणजे अल्ट्राव्हायोलेट किरणोत्सर्ग (UV rays). हे किरण मानव, प्राणी, झाडे यांच्यासाठी घातक ठरतात. निसर्गाने पृथ्वीभोवती अशा किरणांपासून संरक्षण करण्यासाठी एक नैसर्गिक कवच तयार केले आहे, ज्याला ओझोन थर (Ozone Layer) म्हणतात.

ओझोन म्हणजे काय?

ओझोन हा ऑक्सिजनचा विशेष प्रकार आहे. सामान्य श्वसनासाठी लागणारा ऑक्सिजन O₂ म्हणजे दोन अणूंचा असतो. पण ओझोनमध्ये तीन ऑक्सिजन अणू असतात, त्यामुळे त्याचे रासायनिक सूत्र O₃ असे आहे. ओझोन हा फिकट निळसर रंगाचा वायू असून त्याला तीव्र वास असतो.

ओझोन थर कुठे आहे?

ओझोन थर पृथ्वीच्या वातावरणातील स्ट्रॅटोस्फियर (Stratosphere) या थरात आढळतो. हा थर पृथ्वीपासून साधारण १० ते ५० किलोमीटर उंचीवर असतो. विशेषतः १५ ते ३५ किमी उंचीवर ओझोनची सर्वाधिक घनता आढळते. याला आपण “ओझोन कवच” असे म्हणतो.

ओझोन थराचे कार्य

ओझोन थराचे महत्त्व समजून घेतल्याशिवाय त्याचे रक्षण करणे शक्य नाही.

1. ओझोन थर सूर्यापासून येणाऱ्या अल्ट्राव्हायोलेट (UV) किरणांना शोषून घेतो.
2. UV-B आणि UV-C किरणे पृथ्वीवर पोहोचली तर माणसांना त्वचारोग, कर्करोग, डोळ्यांचे आजार (मोतिबिंदू) होऊ शकतात.
3. वनस्पतींमध्ये अन्ननिर्मितीची (प्रकाशसंश्लेषण) प्रक्रिया बिघडते.
4. शेतीतील पिकांचे उत्पादन घटते.
5. प्राण्यांच्या प्रजोत्पादन क्षमतेवर परिणाम होतो.
    म्हणजेच ओझोन थर हा पृथ्वीवरील सर्व जीवसृष्टीचे रक्षण करणारा नैसर्गिक ढाल आहे.

ओझोन थराला धोका

गेल्या काही दशकांमध्ये मानवी क्रियांमुळे ओझोन थराला मोठा धोका निर्माण झाला आहे.

• CFCs (Chlorofluorocarbons): फ्रीज, ए.सी., स्प्रे यामध्ये वापरले जाणारे वायू.
• हॅलॉन्स व नायट्रस ऑक्साईड: औद्योगिक प्रक्रियेतून बाहेर पडणारे वायू.
• प्रदूषण: कारखाने, वाहनांचा धूर.
  या सर्व वायूंमुळे ओझोन रेणूंचे विघटन होते. यालाच “ओझोन होल” म्हणजे ओझोन छिद्र म्हणतात.

ओझोन छिद्र (Ozone Hole)

१९८० च्या दशकात वैज्ञानिकांनी अंटार्क्टिका खंडावर ओझोन थरात मोठे छिद्र आढळले. हे छिद्र म्हणजे त्या भागातील ओझोनचे प्रमाण अतिशय कमी होणे होय. या घटनेने संपूर्ण जग चिंतेत पडले.

ओझोन संरक्षणासाठी आंतरराष्ट्रीय प्रयत्न

• Montreal Protocol (1987):
  जगभरातील देशांनी एकत्र येऊन ओझोन थर नष्ट करणारे वायू कमी करण्यासाठी हा करार केला. हा पर्यावरण संरक्षण क्षेत्रातील सर्वात यशस्वी करार मानला जातो.
• Vienna Convention (1985):
  ओझोन संरक्षणासाठी आंतरराष्ट्रीय करार.
• UNESCO व UNO ची पुढाकार:
  १९९४ मध्ये १६ सप्टेंबर हा “जागतिक ओझोन दिन” म्हणून घोषित करण्यात आला.

जागतिक ओझोन दिन (World Ozone Day)

• दरवर्षी १६ सप्टेंबर रोजी साजरा केला जातो.
• उद्देश : ओझोन थराचे महत्त्व पटवून देणे आणि त्याचे रक्षण करण्यासाठी जनजागृती करणे.
• २०२५ ची थीम :
  “Ozone for Life: 40 Years of Montreal Protocol”

ओझोन संरक्षणासाठी उपाय

1. CFCs असलेली उत्पादने वापरणे टाळणे.
2. ए.सी., फ्रीज, स्प्रे यामध्ये पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान वापरणे.
3. झाडे लावणे व पर्यावरणाचा समतोल राखणे.
4. कारखाने, वाहनांचे प्रदूषण कमी करणे.
5. पर्यावरण संरक्षणाविषयी जनजागृती करणे.

ओझोन थर हा पृथ्वीवरील जीवनाचा आधार आहे. तो आपल्याला सूर्याच्या घातक किरणांपासून वाचवतो. परंतु मानवी बेफिकिरीमुळे या थराचे नुकसान होत आहे. भविष्यातील पिढ्यांचे आरोग्य, शेती व पर्यावरण वाचवण्यासाठी ओझोनचे रक्षण करणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
 म्हणूनच म्हणतात : “ओझोन वाचवा – जीवन वाचवा!”

 ओझोन थर – जीवनाचे रक्षण कवच

ओझोनची निर्मिती कशी होते?

ओझोन हा वायू सूर्यप्रकाशातील अल्ट्राव्हायोलेट किरणांमुळे तयार होतो.

1. ऑक्सिजन रेणू (O₂) सूर्यकिरणांच्या उर्जेमुळे तुटून दोन स्वतंत्र अणूंमध्ये (O) विभागला जातो.
2. हे स्वतंत्र अणू (O) पुन्हा इतर ऑक्सिजन रेणूंशी (O₂) संयोग करून ओझोन (O₃) तयार करतात.
    ही प्रक्रिया सतत सुरू राहते आणि त्यामुळे ओझोन थर अस्तित्वात राहतो.

ओझोन थराची वैशिष्ट्ये

1. स्ट्रॅटोस्फियरमध्ये (१०–५० किमी) सर्वाधिक प्रमाणात.
2. जास्त ओझोन असल्यास श्वसनास त्रास होऊ शकतो, पण योग्य उंचीवर तो जीवनरक्षक असतो.
3. वातावरणातील एकूण हवेपैकी ओझोनचे प्रमाण केवळ ०.००२% आहे, तरी त्याचे महत्त्व अमूल्य आहे.

ओझोन थर कमी झाल्यास परिणाम

•  मानवांवर परिणाम :
• त्वचारोग, कर्करोग, रोगप्रतिकारक शक्ती कमी.
• डोळ्यांचे आजार (मोतिबिंदू).
•  शेती व वनस्पतींवर परिणाम :
• अन्ननिर्मिती प्रक्रिया बिघडते.
• धान्य व भाज्यांचे उत्पादन कमी होते.
•  प्राण्यांवर परिणाम :
• समुद्रातील सूक्ष्म जीव (फायटोप्लँक्टन) नष्ट होतात.
• मासेमारी कमी होते.
•  हवामान बदल :
• तापमानवाढ, ग्लोबल वॉर्मिंग.

ओझोन संरक्षणासाठी भारताची पावले

भारत हा पर्यावरण संरक्षणात सक्रिय देश आहे.

• १९९२ मध्ये Montreal Protocol मान्य केला.
• ओझोनला हानीकारक वायूंवर (CFCs) बंदी.
• पर्यावरण मंत्रालयाने ओझोन सेल (Ozone Cell) स्थापन केला.
• शालेय पातळीवर जनजागृतीसाठी विशेष उपक्रम.

जागतिक प्रयत्नांचे महत्त्व

ओझोन थराचे नुकसान हे कोणत्याही एका देशापुरते मर्यादित नाही, तर ते संपूर्ण जगासाठी संकट आहे. म्हणूनच सर्व देशांनी एकत्र येऊन करार केले. Montreal Protocol आणि Vienna Convention यशस्वी झाले म्हणून आज ओझोन थर हळूहळू सुधारतो आहे, असे वैज्ञानिक सांगतात.

मुलांसाठी छोटा संदेश

“आकाशातील अदृश्य ढाल म्हणजे ओझोन.
ती आपल्याला सूर्याच्या घातक किरणांपासून वाचवते.
आपण जर प्रदूषण कमी केले, झाडे लावली,
तर ओझोन वाचेल आणि पृथ्वीवरचे जीवन सुरक्षित राहील.”

ओझोन थर हा निसर्गाने दिलेला जीवनरक्षक कवच आहे. त्याचे संरक्षण करणे हे आपले कर्तव्य आहे. एकेक व्यक्ती, समाज, उद्योग आणि सरकार यांनी एकत्र येऊन जर प्रदूषण कमी केले तरच ओझोनचे रक्षण होईल.

 म्हणूनच घोषवाक्य :
“Save Ozone, Save Life!”
“ओझोन वाचवा – जीवन वाचवा!”

 ओझोन थर – जीवनासाठी आवश्यक कवच

 ओझोनचे वैज्ञानिक पैलू

• सूत्र : O₃
• घनता : अतिशय कमी (वातावरणातील १० लाख रेणूंमध्ये फक्त ३ ओझोन रेणू असतात).
• गुणधर्म : फिकट निळसर रंग, तीव्र वास.
• वायुरूप अवस्थेत : पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर जास्त प्रमाणात असेल तर श्वसनसंस्था बिघडवतो.
• स्ट्रॅटोस्फियरमध्ये : योग्य प्रमाणात असल्याने जीवनरक्षण करतो.

 ओझोन थराविषयी महत्त्वाचे वैज्ञानिक शोध

• १९१३: चार्ल्स फाब्री आणि हेन्री बुयॉसन यांनी प्रथम ओझोन थराचे अस्तित्व सिद्ध केले.
• १९२०: ब्रिटिश हवामानशास्त्रज्ञ जी. एम. डॉबसन यांनी ओझोनचे मोजमाप करण्याचे यंत्र शोधले.
• त्यांच्या नावावरूनच आज ओझोनचे मापन एकक “Dobson Unit (DU)” वापरले जाते.
• १९८५: अंटार्क्टिका खंडावर “ओझोन छिद्र” सापडले.

 ओझोन थराचे नुकसान झाल्यास होणारे दुष्परिणाम

1. मानवी आरोग्यावर परिणाम :
• त्वचेचा कर्करोग वाढतो.
• रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते.
• डोळ्यांचे आजार (मोतिबिंदू).
2. प्राणी व पक्ष्यांवर परिणाम :
• समुद्रातील अन्नसाखळी बिघडते.
• पाण्यातील सूक्ष्म वनस्पती (फायटोप्लँक्टन) कमी झाल्याने मासेमारी धोक्यात येते.
3. वनस्पती व शेतीवर परिणाम :
• धान्य, भाज्या, फळझाडे यांचे उत्पादन घटते.
• पिकांची गुणवत्ता कमी होते.
4. पर्यावरणीय परिणाम :
• हवामान बदल वेगाने होतो.
• हिमनद्या वितळतात, समुद्राची पातळी वाढते.

 आंतरराष्ट्रीय उपाययोजना

1. Vienna Convention (1985): ओझोन रक्षणासाठी जगभरातील करार.
2. Montreal Protocol (1987): CFCs व हानिकारक वायूंवर टप्प्याटप्प्याने बंदी.
• हा करार आजवर सर्वात यशस्वी पर्यावरणीय करार मानला जातो.
• यामुळे ओझोन थराची स्थिती सुधारत असल्याचे निरीक्षण.
3. Kigali Amendment (2016): HFCs कमी करण्याचे ठराव, कारण ते देखील हवामान बदलाला कारणीभूत.

 भारताचे प्रयत्न

• १९९२ पासून भारताने मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल स्वीकारला.
• “ओझोन सेल” (Ozone Cell) पर्यावरण मंत्रालयात स्थापन.
• CFCs वापरावर बंदी, पर्यायी शीतलक (Coolants) विकसित.
• शालेय पातळीवर जागतिक ओझोन दिन साजरा करून जनजागृती.

 ओझोनचे रक्षण करण्यासाठी आपण काय करू शकतो?

• प्लास्टिकचा वापर कमी करणे.
• गॅस स्टोव्ह, रेफ्रिजरेटर, ए.सी. यामध्ये पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान वापरणे.
• सायकल, सार्वजनिक वाहतूक यांचा वापर करून प्रदूषण कमी करणे.
• झाडे लावणे, जंगलसंवर्धन करणे.
• “Reduce – Reuse – Recycle” या तत्त्वाचा अवलंब करणे.

 जागतिक ओझोन दिन

• १६ सप्टेंबर रोजी दरवर्षी साजरा होतो.
• १९९४ मध्ये UNO ने अधिकृत मान्यता दिली.
• २०२५ ची थीम : “Ozone for Life: 40 Years of Montreal Protocol”

ओझोन थर हा आपल्या पृथ्वीवरील जीवनाचा अदृश्य रक्षक आहे. वैज्ञानिकांच्या प्रयत्नांमुळे, आंतरराष्ट्रीय करारांमुळे आणि लोकजागृतीमुळे आज ओझोन थर हळूहळू सुधारतो आहे. परंतु ही सुधारणा कायम राहण्यासाठी प्रत्येकाने आपल्या दैनंदिन जीवनात पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारणे आवश्यक आहे.
 ओझोन वाचवा, म्हणजे जीवन वाचवा!

 ओझोन थर – पृथ्वीचा जीवनरक्षक कवच

1) ओझोनची रासायनिक वैशिष्ट्ये

• रासायनिक सूत्र : O₃
• संरचना : तीन ऑक्सिजन अणूंचा एकत्रित रेणू.
• गुणधर्म :
• फिकट निळसर रंग.
• तीव्र वास (विजेच्या ठिणग्या पडल्यावर जाणवणारा वास हा ओझोनचा असतो).
• जास्त प्रमाणात असल्यास श्वसन व फुफ्फुसांसाठी हानिकारक.
• कमी प्रमाणात (स्ट्रॅटोस्फियरमध्ये) जीवनासाठी आवश्यक.

2) ओझोन थराचे नैसर्गिक महत्त्व

• सूर्याच्या अल्ट्राव्हायोलेट किरणांचे शोषण.
• जीवनसृष्टीला घातक किरणांपासून संरक्षण.
• हवामानाचा समतोल राखणे.
• पृथ्वीवरील पाण्याचा व कार्बन चक्राचा अप्रत्यक्ष संरक्षक.

3) ओझोन होल (Ozone Hole)

• परिभाषा : जेव्हा एखाद्या प्रदेशातील ओझोनची घनता 220 Dobson Units पेक्षा कमी होते, तेव्हा त्याला "ओझोन छिद्र" म्हटले जाते.
• सर्वात मोठे छिद्र : अंटार्क्टिका खंडावर.
• कारणे :
• CFCs, Halons, Nitrous oxide.
• थंड वातावरण व रासायनिक अभिक्रिया.
• परिणाम :
• दक्षिण गोलार्धातील जीवसृष्टीवर गंभीर परिणाम.
• ग्लोबल वॉर्मिंगची गती वाढते.

4) आंतरराष्ट्रीय करारांची माहिती

• Vienna Convention (1985): ओझोन संरक्षणासाठी पहिला आंतरराष्ट्रीय करार.
• Montreal Protocol (1987):
• CFCs आणि इतर वायूंवर नियंत्रण.
• जवळपास 200 हून अधिक देशांचा सहभाग.
• 2016 मधील Kigali Amendment अंतर्गत HFCs कमी करण्याचे ठराव.
• परिणाम : वैज्ञानिकांच्या मते, जर हे करार झाले नसते तर २१व्या शतकाच्या अखेरीस पृथ्वीवर ओझोन थर जवळपास नष्ट झाला असता.

5) भारतातील उपक्रम

• पर्यावरण मंत्रालयात "ओझोन सेल" (Ozone Cell) स्थापन (१९९५).
• CFCs टप्प्याटप्प्याने बंद करण्याचा निर्णय.
• AC, फ्रीज, फोम, स्प्रे यामध्ये पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान.
• शालेय स्तरावर “जागतिक ओझोन दिन” साजरा करून मुलांना जनजागृती.

6) मानवी जीवनावर परिणाम (वैज्ञानिक पुराव्यांसह)

• आरोग्य : WHO च्या अहवालानुसार, ओझोन थर घटल्याने त्वचेच्या कर्करोगाचे प्रमाण वाढू शकते.
• अन्नसाखळी : समुद्रातील फायटोप्लँक्टन UV किरणांना संवेदनशील आहेत, त्यामुळे मासेमारीवर परिणाम होतो.
• शेती : गहू, सोयाबीन, तांदूळ या पिकांचे उत्पादन कमी होते.
• पर्यावरण : हवामान बदल, हिमनद्या वितळणे, समुद्र पातळी वाढ.

7) ओझोन वाचवण्यासाठी आपली भूमिका

• सायकल वापरणे, सार्वजनिक वाहतूक वापरणे.
• AC, फ्रिजमध्ये CFCs नसलेली उत्पादने वापरणे.
• झाडे लावणे, जंगल संवर्धन.
• “Reduce, Reuse, Recycle” या तत्त्वाचा अंगीकार.
• विद्यार्थ्यांनी व तरुणांनी जागरूकता पसरवणे.

8) जागतिक ओझोन दिन (World Ozone Day)

• तारीख : १६ सप्टेंबर
• घोषणा : UN (१९९४).
• २०२५ ची थीम : “Ozone for Life: 40 Years of Montreal Protocol”
• उद्देश : जनजागृती, विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरण संरक्षणाची जाणीव.

9) घोषवाक्ये (Slogans)

• “ओझोन वाचवा, जीवन वाचवा!”
• “Keep Cool – Save Ozone”
• “Say No to CFCs, Yes to Life”
• “Protect the Blue Sky Shield”

10) निष्कर्ष

ओझोन थर हा पृथ्वीवरील जीवनाचा अदृश्य रक्षक आहे.
त्याचे नुकसान म्हणजे संपूर्ण जीवसृष्टीसाठी संकट.
आंतरराष्ट्रीय करारांमुळे सुधारणा होत आहे, पण प्रत्येक नागरिकाने आपली जबाबदारी निभावली पाहिजे.
 आपण सर्वांनी मिळून ठरवलं तरच :
“ओझोन वाचेल, पृथ्वी टिकेल, जीवन फुलेल!”

 ओझोन विषयावर प्रश्नोत्तर संच

भाग १ : MCQ प्रश्न (१ ते १५)

Q1. ओझोनचे रासायनिक सूत्र काय आहे?
a) O₂
b) O₃
c) O₄
d) CO₂
 उत्तर : b) O₃

Q2. ओझोन थर वातावरणाच्या कोणत्या भागात आढळतो?
a) ट्रोपोस्फियर
b) स्ट्रॅटोस्फियर
c) मेसोस्फियर
d) थर्मोस्फियर
 उत्तर : b) स्ट्रॅटोस्फियर

Q3. ओझोन थर पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून साधारण किती उंचीवर असतो?
a) 1–5 किमी
b) 10–50 किमी
c) 60–80 किमी
d) 100–200 किमी
 उत्तर : b) 10–50 किमी

Q4. ओझोन थर मुख्यतः कोणत्या किरणांपासून पृथ्वीचे रक्षण करतो?
a) गॅमा किरणे
b) एक्स-रे किरणे
c) अल्ट्राव्हायोलेट किरणे
d) इन्फ्रारेड किरणे
 उत्तर : c) अल्ट्राव्हायोलेट किरणे

Q5. ओझोनचे मापन कोणत्या एककात केले जाते?
a) पास्कल
b) डॉबसन युनिट (DU)
c) हर्ट्झ
d) टेस्ला
 उत्तर : b) डॉबसन युनिट (DU)

Q6. ओझोन थरात छिद्र सर्वप्रथम कुठे आढळले?
a) भारत
b) अंटार्क्टिका
c) सहारा वाळवंट
d) उत्तर अमेरिका
 उत्तर : b) अंटार्क्टिका

Q7. ओझोन थराला सर्वाधिक धोका कोणत्या वायूंमुळे आहे?
a) O₂
b) H₂O
c) CFCs
d) N₂
 उत्तर : c) CFCs

Q8. ओझोन थर संरक्षणासाठी १९८७ मध्ये कोणता आंतरराष्ट्रीय करार झाला?
a) पॅरिस करार
b) क्योटो करार
c) माँट्रियल प्रोटोकॉल
d) विएन्ना करार
 उत्तर : c) माँट्रियल प्रोटोकॉल

Q9. १६ सप्टेंबर कोणता दिवस म्हणून साजरा केला जातो?
a) जागतिक पर्यावरण दिन
b) जागतिक ओझोन दिन
c) जागतिक पाणी दिन
d) जागतिक माती दिन
 उत्तर : b) जागतिक ओझोन दिन

Q10. २०२५ च्या जागतिक ओझोन दिनाची थीम काय आहे?
a) Save Ozone Save Life
b) Ozone for Life: 40 Years of Montreal Protocol
c) Protect the Sky Shield
d) Stop Pollution, Save Ozone
 उत्तर : b) Ozone for Life: 40 Years of Montreal Protocol

Q11. डॉबसन युनिट (DU) या एककाचा शोध कोणी लावला?
a) चार्ल्स फाब्री
b) हेन्री बुयॉसन
c) जी. एम. डॉबसन
d) अल्बर्ट आइनस्टाईन
 उत्तर : c) जी. एम. डॉबसन

Q12. ओझोनचे प्रमाण 220 DU पेक्षा कमी झाले तर त्याला काय म्हणतात?
a) ओझोन थर
b) ओझोन होल
c) ओझोन कवच
d) ओझोन मापन
 उत्तर : b) ओझोन होल

Q13. भारतात “ओझोन सेल” कोणत्या मंत्रालयात स्थापन करण्यात आला?
a) कृषी मंत्रालय
b) गृह मंत्रालय
c) पर्यावरण मंत्रालय
d) विज्ञान मंत्रालय
 उत्तर : c) पर्यावरण मंत्रालय

Q14. खालीलपैकी कोणता परिणाम ओझोन थर घटल्याने होत नाही?
a) त्वचेचा कर्करोग
b) पिकांचे नुकसान
c) ऑक्सिजन वाढ
d) डोळ्यांचे आजार
 उत्तर : c) ऑक्सिजन वाढ

Q15. “ओझोन वाचवा – जीवन वाचवा” हा संदेश कोणत्या दिवसाशी संबंधित आहे?
a) पृथ्वी दिन
b) ओझोन दिन
c) पर्यावरण दिन
d) विज्ञान दिन
 उत्तर : b) ओझोन दिन

भाग २ : वर्णनात्मक प्रश्न (१६ ते २५)

Q16. ओझोन म्हणजे काय? त्याचे रासायनिक स्वरूप समजावून सांगा.
 उत्तर : ओझोन हा ऑक्सिजनचा विशेष प्रकार असून त्याचे रासायनिक सूत्र O₃ आहे. यात तीन ऑक्सिजन अणू असतात. हा फिकट निळसर रंगाचा, तीव्र वासाचा वायू आहे.

Q17. ओझोन थराचे कार्य काय आहे?
 उत्तर : सूर्याच्या अल्ट्राव्हायोलेट किरणांना शोषून घेऊन पृथ्वीवरील जीवसृष्टीचे संरक्षण करणे.

Q18. ओझोन थर कमी झाल्यास मानवाच्या आरोग्यावर काय परिणाम होतात?
 उत्तर : त्वचारोग, कर्करोग, रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे, डोळ्यांचे आजार (मोतिबिंदू).

Q19. ओझोन थराला धोका निर्माण करणाऱ्या घटकांची यादी करा.
 उत्तर : CFCs, Halons, नायट्रस ऑक्साईड, औद्योगिक प्रदूषण, वाहनांचा धूर.

Q20. ओझोन संरक्षणासाठी जागतिक स्तरावर कोणते प्रयत्न झाले आहेत?
 उत्तर : विएन्ना करार (1985), माँट्रियल प्रोटोकॉल (1987), किगाली सुधारणा (2016).

Q21. भारताने ओझोन संरक्षणासाठी कोणती पावले उचलली आहेत?
 उत्तर : ओझोन सेल स्थापन (1995), CFCs वर बंदी, पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाचा अवलंब.

Q22. “ओझोन होल” म्हणजे काय? त्याचा सर्वात मोठा प्रभाव कुठे दिसून येतो?
 उत्तर : ओझोन होल म्हणजे ओझोनचे प्रमाण 220 DU पेक्षा कमी होणे. हे प्रामुख्याने अंटार्क्टिकामध्ये आढळते.

Q23. ओझोन थराच्या रक्षणासाठी विद्यार्थ्यांनी कोणते उपाय करावेत?
 उत्तर : सायकल वापरणे, झाडे लावणे, प्लास्टिक कमी करणे, जनजागृती करणे.

Q24. जागतिक ओझोन दिन का साजरा केला जातो?
 उत्तर : ओझोन थराचे महत्त्व पटवून देणे व जनजागृती करणे यासाठी.

Q25. घोषवाक्ये लिहा – ओझोन संरक्षणासाठी लोकजागृती करण्यासाठी.
 उत्तर :

1. “ओझोन वाचवा, जीवन वाचवा!”
2. “Keep Cool – Save Ozone”
3. “Say No to CFCs, Yes to Life”